At 10 years old, in the Musée de l’Homme in Paris, I stared at a desiccated specimen of a human body, with the skin removed and all the nerves that run through our body, from the brain to every point, made visible. It was there that, for the first time, I was intrigued by how these fine lines direct our life and how they are crucial to our functioning and how something, so seemingly simple, can carry such complex matters.
In this biennale, we departed from an extended version of that image. We started with the question, “What if we imagine the world along lines and traces?”. That investigation and that question have led us to a very wide selection of artworks in which the concept of the line or the trace is always present, but in each artwork in a very different interpretation. When we set out on this experiment, when we started to ´estirar del hilo´, a Spanish expression meaning ‘to pull on the thread’ that refers to exploring an idea, I imagined several areas that would likely emerge and that were of particular interest to me. What’s interesting to see is that throughout the open call, the areas I had anticipated did emerge (and they caught my eye, partly because I was looking for them) but also that new interpretations, which I hadn’t consciously considered, came to me through the works that were presented and spoke to me in completely unexpected ways.
We are now at the stage where we are appointing all the artworks in their respective venues, setting up the exhibitions, and compiling an inventory of all the input we’ve received from artists around the world. This Biennale is organized around six themes that are neither mutually exclusive nor easily separated, in fact, they often overlap. But conceiving the Biennale along these six lines of thought helps us appreciate the vast potential of thinking in lines and traces, and of becoming aware of the invisible ones that are omnipresent in our lives.
The first category we encounter is territory. Territory is particularly compelling because it immediately associates to the natural environment. We think of how lines define landscapes through rivers, mountain ranges, pathways, or even erosion, and how we leave our mark on the land we inhabit. But of course, territory also brings to mind borders, property, and the frontiers between you and me. We think of topography, of land use, and of how we manage and relate to water. When we think about the environment, we consider everything that makes up our physical surroundings, what we inhabit as humans and how we make use of it.
Stemming from that, I think an important concept to consider is time. It’s one of the first things that comes to mind when we talk about rigid lines (like the ´timeline´, a term we’re very accustomed to using). But things become fascinating when we begin to question: is that really true? Is time truly linear? Is it accurate to say there is a ‘before’ and a ‘yesterday’? An example I often use is the Andean cosmovision, where the past lies in front of you and the future behind. The reasoning is that you can see your past (you know it, so it’s visible to the eye) while the future remains unknown, hidden behind you. So perhaps the concepts we take for granted deserve to be questioned. Maybe we should approach time more playfully, especially in its relationship to lines. We can also become aware of how histories are transmitted, how belonging and heritage are passed down, and how these invisible lines of connection transcend time. Several works in the Biennale engage with this concept, and I’m very glad to include them.
When thinking about time, tempo, I naturally arrive at music. I realized that tune, musical notation, and even the sound wave itself offer compelling perspectives on the idea of lines. Fortunately, I received artworks that explore this beautifully, showing how lines and sound are interrelated, how sound can be translated into line, and how the abstraction of something as powerful as music can be expressed through the abstraction of a line. It’s a fascinating approach, and there will be an exhibition dedicated to tune and the concept of music.
Very much linked to our sensory experience that we can have through music is the theme of touch or the embodied experience. This is an area that I didn’t have clearly in mind when starting out with the framework for this Biennale, but it is an area that has become apparent in receiving the artworks. There are many investigations and artistic expressions of works that show us how the traces of our experience are visible or noticeable in our bodies, on our skin, in our minds, and in our psyche.
Then coming from the experiences that we, as humans, have with our physical body, it brings me to the next category of text, which I envision as an extended version of experience, where what we carry inside needs to find a way outside. It is with gestures of our hands, of our arms, that we started making sense of our world, and we started developing first lines, then drawings, and then slowly, we started coming to that abstraction of symbols, letters, and text, and language in an attempt to communicate what we experience inside ourselves, and through our desire to communicate with other people.
This urgency of communication brings me to the sixth category, not in any hierarchical sense, but to textile. Textile is an expression closely tied to human existence since our beginnings. It’s the art of creating a surface through lines, because, in the end, weaving and knitting form a surface made up of lines. The warp and weft of thread create that surface, upon which we can express meaning, often intimately connected to our bodies. There are many fascinating textile works in this Biennale, not only from a technical and material perspective, but also because they demonstrate how textile serves as a powerful carrier of meaning and a medium through which histories are transmitted.
In reflecting on this journey, what becomes clear is that lines and traces are far more than simple marks or boundaries, instead they are vital threads weaving through our physical, temporal, sensory, and cultural worlds. From the intricate networks within our own bodies to the landscapes we inhabit, from the fluidity of time to the rhythms of music, and from embodied experience to language and textile, these lines connect us in ways both visible and invisible.
This Biennale is an invitation to recognize and explore those connections, to embrace complexity, and to rethink the ways in which lines shape our understanding of ourselves and the world around us, along lines and traces.
========================
Tα έξι Τ: τόπος (territory), χρόνος (time), μελωδία (tune), αφή (touch), κείμενο (text) και κλωστοϋφαντουργία (textile)
Στην ηλικία των δέκα ετών, στο Μουσείο του Ανθρώπου (Musée de l’Homme) στο Παρίσι, στεκόμουν μπροστά σ’ ένα αποξηραμένο ανθρώπινο σώμα, από το οποίο είχε αφαιρεθεί το δέρμα, καθιστώντας έτσι ορατά, όλα τα νεύρα που διατρέχουν το σώμα, από τον εγκέφαλο μέχρι τα άκρα. Εκείνη τη στιγμή ήταν που για πρώτη φορά με συνάρπασε η ιδέα του πώς αυτές οι λεπτές γραμμές καθορίζουν τη ζωή μας, πόσο κρίσιμες είναι για τη λειτουργία μας και πώς κάτι που φαίνεται τόσο απλό μπορεί να μεταφέρει τόσο σύνθετα νοήματα.
Σε αυτή τη Μπιενάλε, ξεκινήσαμε από μια διευρυμένη εκδοχή αυτής της εικόνας. Ξεκινήσαμε με το ερώτημα: «Τι θα γινόταν αν φανταζόμασταν τον κόσμο μέσα από ίχνη και γραμμές;».
Η ίδια η ερώτηση αλλά και η έρευνα γύρω από αυτήν μάς οδήγησαν σε μια πολύ ευρεία επιλογή καλλιτεχνικών έργων, στα οποία το στοιχείο της γραμμής ή του ίχνους είναι πάντα παρόν αλλά σε κάθε έργο με διαφορετική ερμηνεία. Όταν ξεκινήσαμε αυτό το πείραμα, όταν αρχίσαμε να «τραβάμε την κλωστή», όπως λέει και η ισπανική έκφραση “estirar del hilo”, που σημαίνει να διερευνάς μια ιδέα, είχα φανταστεί αρκετούς τομείς που πιθανότατα θα προέκυπταν και οι οποίοι με απασχολούσαν ιδιαίτερα. Είναι ενδιαφέρον ότι πράγματι αυτοί οι τομείς εμφανίστηκαν (κάτι που μου τράβηξε την προσοχή γιατί τους αναζητούσα), εμφανίστηκαν όμως και εντελώς νέες ερμηνείες μέσα από τα έργα που υποβλήθηκαν, οι οποίες επίσης με συγκίνησαν με τρόπους που δεν είχα προβλέψει.
Βρισκόμαστε πλέον στο στάδιο που κατανέμουμε τα έργα στους αντίστοιχους εκθεσιακούς χώρους. Οργανώνουμε δηλαδή το εκθεσιακό κομμάτι της εκδήλωσης και καταρτίζουμε μια καταγραφή όλων των έργων και προτάσεων που λάβαμε από καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο. Η Μπιενάλε αυτή οργανώνεται γύρω από έξι θεματικές ενότητες, οι οποίες όχι μόνο δεν είναι εύκολα διακριτές μεταξύ τους, αλλά αντιθέτως, συχνά αλληλοεπικαλύπτονται. Παρόλα αυτά, η σύλληψη της Μπιενάλε κατά μήκος αυτών των έξι εννοιολογικών αξόνων μάς βοηθά να εκτιμήσουμε τη δυναμική, του να σκεφτόμαστε με όρους ιχνών και γραμμών και να αναγνωρίσουμε εκείνες τις αόρατες γραμμές που είναι πανταχού παρούσες στη ζωή μας.
Η πρώτη κατηγορία είναι ο τόπος (territory). Πρόκειται για μία ιδιαίτερα γοητευτική έννοια γιατί συνδέεται άμεσα με το φυσικό περιβάλλον. Σκεφτόμαστε τον τρόπο με τον οποίο οι γραμμές ορίζουν το φυσικό τοπίο μέσα από ποτάμια, οροσειρές, μονοπάτια ή ακόμα και μέσω της διάβρωσης, και πώς εμείς αφήνουμε τα ίχνη μας στη γη που κατοικούμε. Όμως, ο τόπος θυμίζει και σύνορα, ιδιοκτησία, τα όρια ανάμεσα σε σένα και μένα. Ανακαλούμε την τοπογραφία, τη χρήση της γης, και το πώς σχετιζόμαστε με το νερό. Όταν μιλάμε για περιβάλλον, εννοούμε όλα όσα συγκροτούν τον φυσικό μας κόσμο, τον χώρο που κατοικούμε και τον τρόπο με τον οποίο τον αξιοποιούμε.
Από εκεί πηγάζει και η έννοια του χρόνου (time). Είναι από τα πρώτα πράγματα που μας έρχονται στον νου όταν σκεφτόμαστε γραμμές και άκαμπτες ευθείες—όπως ο όρος «γραμμική αντίληψη του χρόνου» που τόσο συχνά χρησιμοποιούμε. Τα πράγματα όμως γίνονται ακόμη πιο ενδιαφέροντα όταν αναρωτηθούμε: είναι πράγματι έτσι; Είναι αλήθεια ότι ο χρόνος είναι γραμμικός; Είναι σωστό να λέμε πως υπάρχει «πριν» και «χθες»; Ένα παράδειγμα που αναφέρω συχνά είναι η κοσμοαντίληψη που επικρατεί στους πολιτισμούς των Άνδεων, όπου το παρελθόν βρίσκεται μπροστά σου και το μέλλον πίσω σου. Η εξήγηση είναι ότι, βλέπεις το παρελθόν σου (το γνωρίζεις, είναι ορατό), ενώ το μέλλον είναι άγνωστο, κρυμμένο πίσω σου. Ίσως, λοιπόν, οι έννοιες που θεωρούμε δεδομένες αξίζει να επανεξεταστούν. Μπορεί να πρέπει να προσεγγίσουμε την έννοια του χρόνου με περισσότερη ελευθερία, ιδίως στη σχέση του με τις γραμμές. Επιπλέον, βλέπουμε πώς μεταδίδεται η ιστορία, η κληρονομιά, και η αίσθηση του ανήκειν, και τον τρόπο με τον οποίο αυτές οι αόρατες γραμμές διατρέχουν τον χρόνο.
Μιλώντας για χρόνο, φτάνουμε και στην μελωδία (tune), στη μουσική. Συνειδητοποίησα ότι η μουσική σημειογραφία, το ηχητικό κύμα, και η ίδια η ρυθμική εμπειρία μάς προσφέρουν συναρπαστικές οπτικές για την έννοια της γραμμής. Ευτυχώς, λάβαμε έργα που διερευνούν αυτό το πεδίο με εξαιρετικό τρόπο δείχνοντας πώς ο ήχος μεταφράζεται σε γραμμή και πώς η αφαίρεση της μουσικής μπορεί να αποδοθεί μέσω της αφαίρεσης της γραμμής. Αυτή η προσέγγιση είναι γοητευτική, και μια ολόκληρη έκθεση θα είναι αφιερωμένη στον τόνο και τη μουσική.
Απόλυτα συνδεδεμένη με την ακουστική εμπειρία είναι και η αφή (touch). Πρόκειται για ένα πεδίο που δεν είχα ξεκάθαρα στο μυαλό μου όταν χτίζαμε το αρχικό πλαίσιο της Μπιενάλε, αλλά αναδύθηκε έντονα μέσω των έργων που υποβλήθηκαν. Πολλά έργα ερευνούν και εκφράζουν τον τρόπο με τον οποίο τα ίχνη της εμπειρίας είναι ορατά ή απτά στο σώμα, στο δέρμα, στο μυαλό και στην ψυχή.
Από την σωματική εμπειρία περνάμε στο κείμενο (text). Το φαντάζομαι ως μια προέκταση της εμπειρίας, έναν τρόπο με τον οποίο αυτό που κουβαλάμε μέσα μας αναζητά μια διέξοδο. Με τις χειρονομίες μας, με τα χέρια και τα μπράτσα μας, αρχίσαμε να κατανοούμε τον κόσμο, να σχεδιάζουμε γραμμές, και σταδιακά να δημιουργούμε σύμβολα, γράμματα, λέξεις και γλώσσα, σε μια προσπάθεια να εξωτερικεύσουμε την εσωτερική μας εμπειρία και να επικοινωνήσουμε με άλλους ανθρώπους.
Αυτή η ανάγκη για επικοινωνία μάς οδηγεί στην έκτη κατηγορία, την κλωστοϋφαντουργία (textile). Μια έκφραση στενά δεμένη με την ανθρώπινη ύπαρξη ήδη από την αρχαιότητα. Είναι η τέχνη της δημιουργίας επιφανειών μέσω γραμμών, καθώς το ύφασμα προκύπτει από την ύφανση και τη διασταύρωση νημάτων. Το στημόνι και το υφάδι δημιουργούν αυτή την επιφάνεια πάνω στην οποία μπορούμε να εκφράσουμε νόημα, πολλές φορές σε άμεση σχέση με το ανθρώπινο σώμα. Στη Μπιενάλε περιλαμβάνονται πολλά υφαντικά έργα που είναι συναρπαστικά, όχι μόνο από τεχνική ή υλική άποψη, αλλά επειδή αποκαλύπτουν πώς το ύφασμα λειτουργεί ως φορέας νοήματος και μέσο μεταβίβασης ιστοριών.
Στο τέλος αυτής της διαδρομής, αυτό που γίνεται ξεκάθαρο είναι ότι οι γραμμές και τα ίχνη δεν είναι απλώς σημάδια ή όρια. Είναι ζωτικά νήματα που υφαίνουν τον φυσικό, χρονικό, αισθητηριακό και πολιτισμικό μας κόσμο. Από τα δίκτυα που υπάρχουν στο σώμα μας μέχρι τα τοπία που κατοικούμε, από τη ρευστότητα του χρόνου και τους ρυθμούς της μουσικής μέχρι την εμπειρία του σώματος, τη γλώσσα και την ύφανση, αυτές οι γραμμές μάς συνδέουν με τρόπους ορατούς και αόρατους.
Αυτή η Μπιενάλε αποτελεί μια πρόσκληση να αναγνωρίσουμε και να εξερευνήσουμε αυτές τις συνδέσεις, να αγκαλιάσουμε την πολυπλοκότητα και να ξανασκεφτούμε τους τρόπους με τους οποίους οι γραμμές διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο κατανούμε τον εαυτό μας και τον κόσμο γύρω μας, κατά μήκος ιχνών και γραμμών.